O DEBATE TERRITORIAL II. HISTORIA DO URBANISMO ÚLTIMO

javi montero/ La Voz de Galicia. Xullo de 2007

O bonitismo dos macroproxectos dificilmente sustentables no futuro, o que segue a rechear e formigonar a ría, o dos portos e as áreas culturofestivas, o dos museos da turiculturentabilidade….

Só nos sentimos cómodos e vivos camiñando polas rúas estreitas, polos carreiros lóbregos, ou nas pequenas prazas pechadas por fachadas roídas pola chuvia e o tempo. 

1959653_573062079456199_338313876_n

Nunha crónica anterior iniciabamos un pequeno debate arredor do territorio e avanzabamos na necesidade dun novo modelo territorial, baseado nunha planificación realista, integral e sostible. Interésame agora introducirme na vila ou na cidade para advertir que antes de planificar é necesario saber o que somos e o que queremos ser no futuro. Desde esta perspectiva, o estudo histórico é o que lle da contido, e en moitos casos sentido, ao planeamento urbano. Moitas veces é necesario mirar cara atrás, cara a cidade vella, pois o seu crecemento lento e sosegado a través dos séculos nos pode aportar moi boas ferramentas para construír a cidade do futuro. 

1557692_316115288513715_578877569_nNunha entrevista recente, Norman Foster afirmaba que “os desafíos maiores das cidades no futuro son as conexións e o como organizar os espazos públicos para acadar unha cidade máis humana”. Para isto, o arquitecto inglés defendía o control do tráfico rodado e a eficiencia do transporte público, ademais da necesidade de “voltar a un estilo de vida máis tradicional, que sexa posible camiñar, vivir preto do traballo, ter as necesidades básicas accesibles”. 

Agora ben, é posible voltar a unha vida tradicional? A cidade é un organismo vivo e complexo, un ecosistema no que se integran diversidade de usos e de formas, un centro de produción, de consumo, de transaccións económicas, de intercambio cultural e, sobre todo, un espazo residencial onde agroman as nosas relacións persoais. Na construción da cidade a cohesión social, económica, territorial deben ir sempre da man, ningunha pode prevalecer sobre a outra. 

Nas cidades e vilas tradicionais o espazo construído foi medrando sen estridencias nin subordinacións, dun xeito natural e equilibrado, como os círculos concéntricos que se expanden na auga ao guindar unha pedra. Os símbolos e os centros de poder (a igrexa, o pazo, a consistorial…) cohabitaban cun casarío denso, compactado, aparentemente caótico, que se aliviaba con espazos abertos, as hortas das casas grandes, ou as pequenas prazas públicas, nas que se desenvolvían todas as funcións necesarias: abastecemento de auga, comercio, culto relixioso, relación social, descanso, xogos … 

Completaba esta urdame, un conxunto de rúas estreitas, sinuosas, desordenadas, pero que agochaban unha profunda lóxica interna, pois o seu trazado axustábase ás condicións medio ambientais, á función que debían cumprir e a súa relación co resto da cidade. As formas se trababan de maneira espontánea, porque a arquitectura era relaxada e os escenarios do cotián sinxelos, amables. Todo semellaba formar parte dunha engrenaxe perfecta, no que formas e funcións artellábanse de xeito natural, orgánico, moi humano. E a pesar da uniformidade de volumes e materiais, cada fachada, cada muro, cada rúa era distinta porque a luz era distinta, e porque a cidade estaba tecida polo tempo, a sabedoría e a humildade. E cada cidade era distinta, porque debía facer fronte a factores e necesidades distintas coas mesmas carencias e estreiteces. 

Logo veu o “desarrollismo” e o espazo urbano seguiu ensanchándose pero xa non polo sistema dos círculos concéntricos, senón espallándose de forma dispersa, fragmentada, baixo a consigna populista do “vai facendo”, dando lugar a núcleos rurais que se estiran ata tocar co seguinte; ou a espazos intersticiais baldíos e improdutivos entre estes e o centro urbano; ou a barrios periféricos onde conviven casas unifamiliares, edificios, naves industriais, almacéns, galpóns, leiras agrícolas,… nun totum revolution imposible de artellar. 

417626_3061609213548_1912377151_n

As novas zonas residenciais se converten en espazos grises, incómodos, hostís para o cidadán. E no centro, as rupturas de escala con respecto a arquitectura de sempre converten o tecido urbano nun conglomerado informe de medianeiras que devalan o seu potencial estético e segregan a cidade en vinte anacos sen relación entre si. 

Os bordes da cidade, antano suaves, esponxosos, convértense en enormes pantallas de formigón que afogan e ensombrecen o centro histórico e se relacionan co medio natural de forma violenta, ameazadora. 

E chegamos ao “postdesarrollismo”, un presente no que hai admirables tentativas de frear este proceso caótico de crecemento e de paliar, no posible, os desaxustes xerados nas décadas precedentes. Sen embargo, a maioría dos plans resístense a aparecer e outros non parecen destilar unha idea clara de cidade. Aberta a billa dos fondos europeos, as cidades e vilas dótanse dun nivel de equipamentos e servizos públicos impensable ata este momento. 

E coa bonanza económica ao feísmo engadíuselle o “bonitismo globalizado”, para entendernos, o do formigón e as lousas de granito: as rúas, os valos, os edificios, as casas, os adros, os paseos, as prazas, os xardíns, os panteóns …¡todo forrado con lousas de granito! O bonitismo dos macroproxectos dificilmente sustentables no futuro, o das sendas peonís interminables e absurdas, o que segue a rechear e formigonar a ría, o dos portos deportivos e as áreas ludoculturofestivas á beira do mar, o dos continentes e museos da turiculturentabilidade, e moitos outros que non collen nesta crónica. 

E todo, case sempre, sen contar coa cidade orixinaria, que se converte nun apéndice de falsa cachotería para a venta de souvenirs. Mentres tanto, todas as vilas e cidades vanse parecendo cada vez máis entre si: na meseta, nas serras, no mediterráneo, no cantábrico, no atlántico… as mesmas rúas, os mesmos edificios, os mesmos paseos, os mesmos portos deportivos… 

61816_4557550491145_88533737_n

Logo nos damos conta que só nos diferencia a paisaxe urbana inalterada e só nos sentimos cómodos e vivos camiñando polas rúas estreitas, polos carreiros lóbregos, ou nas pequenas prazas pechadas por fachadas roídas pola chuvia e o tempo, ou nos sucios calexóns comidos pola humidade onde xogamos os nenos de todas as xeracións. Lembrando aquel mundo de luces e sombras, de terra e de mar, de silencio, de fungos e pozas, lembrando a cidade vella, moitos nos preguntamos se, satisfeitas as necesidades fundamentais, pagará a pena seguir a medrar e a progresar…

debate territorial 2